Í framhaldi af umfjöllun Bautasteins um Hólavallakirkjugarð (Suðurgötugarðinn) í 1. tölublaði var þjóðminjavörður svo vinsamlegur að svara nokkrum spurningum blaðsins. Í upphafi var hann inntur álits um hvers eðlis og hvers virði minnismerkin í Suðurgötugarði og íslenskum kirkjugörðum væru almennt séð.

Í kirkjugarðinum við Suðurgötu getur að líta flestallar gerðir minnismerkja sem á annað borð sjást í íslenskum kirkjugörðum. Að vísu eru þar ekki rúnasteinar frá miðöldum, sem sums staðar má þó sjá enn í görðum, enda garðurinn það nýr. Yfir Sveinbirni Egilssyni er reyndar rúnasteinn, og legsteinninn yfir Sigurði Vigfússyni er eftirlíking af sænskum bautasteinum 11. aldar. Og ekki eru í garðinum hinar stóru erlendu steinhellur sem víða voru settar á leiði fyrirmanna á síðari öldum.

Garðurinn er í heild sinni fágætt menningarsögulegt minnismerki. Ber tvímælalaust að stefna að því að varðveita sem best yfirbragð hans þótt víða sé garðurinn óskipulegur, en það er aðeins tákn síns tíma. Öll hin gömlu minnismerki á að vernda og gamlar leiðaumgerðir. Þau eru um margt einstök. - Ef eitthvað mætti fjarlægja eru það helst pípugirðingar, þar sem járnrör ganga milli stólpa og mega vart teljast smekklegar, svo og eitthvað af steinsteyptum tröppulaga veggjum um leiði. Ekki ætti þó að útrýma þeim alveg. Vafalaust munu menn vilja síðar meir geta séð þennan sérkennilega íslenska leiðisumbúnað einhvers staðar.

Mikils virði eru hinir gömlu höggnu legsteinar, bæði hinir erlendu en sérstaklega þeir sem gerðir eru af íslenskum steinsmiðum á síðustu öld og framan af þessari. Björn Th. Björnsson hefur gert mörgum gömlu legsteinasmiðjunum skil í bók sinni um kirkjugarðinn, en betur þarf að rannsaka og skrifa um steinsmíðar Íslendinga á fyrri tímum. Hér er merkilegur efniviður. Steinarnir eru margir hinir fegurstu listgripir og bera margir steinsmiðunum bezta vitnisburð. Og undir þeim liggur oft þekkt fólk úr sögunni.

Klausturhólakirkjugarður.

Pottjárni hætt við broti

Járnminnismerkin eru ekki síður merkileg. Járnkrossar og steypt járngrindverk um leiði eru allvíða í elsta hluta garðsins. Þetta er dæmigert fyrir 19. öldina. Víða hafa þessi minnismerki þó skemmzt, og ekki síst hefur það gerst víða í görðum úti um land. Sum minnismerkin í gamla garðinum eru í bágbornu standi, hafa tærst af ryði og brotnað, er brotunum sums staðar tjaslað saman, en sums staðar eru garðar óvarðir fyrir skepnum og hafa hross allvíða brotið þessi minnismerki.

Nefna má hér að víða erlendis er nú orðið fátt um slík minnismerki og halda menn þar dauðahaldi í þau sem til eru. Á styrjaldarárunum voru þau víða miskunnarlaust brotin niður og höfð til hergagnasteypu.

Marmari er forgengilegt efni

Legsteinarnir eru oft hér í betra ástandi, en þó eru margir farnir að veðrast, sumir brotnir eða oltnir um koll. Eru það ekki síst legsteinar úr marmara og marmaraplötur á leiðum. Marmaraplatan á legsteini á leiði Páls stúdents Pálssonar hefur tærst mjög mikið síðan ég fór fyrst að taka eftir henni fyrir um 40-50 árum. Eins er um plötuna á leiði Sigurðar málara. Marmaraplatan á leiði Jóns Sigurðssonar var endurnýjuð fyrir um 35 árum, hún var þá orðin mjög veðruð. Var sett í staðinn sams konar hella úr íslenskum steini, en gamla platan er geymd í Þjóðminjasafninu.

Lengi héldu menn, að marmari væri næsta óforgengilegt efni, en svo er ekki lengur. Vafalaust eru það mest brennisteinsefni í regni og andrúmslofti sem tæra marmarann. Hér er mengun frá bílaumferð, kolsýringsútblástur, mikil í andrúmslofti. Sagt er að í Aþenu hafi meiri skemmdir orðið á marmarastyttum og skrauti á síðustu 30 árum en næstu 3000 árunum á undan. Alkunnugt er hve sandsteinsskraut á húsum í Miðevrópu hefur tærst og eyðilagst stórlega vegna súra regnsins. Sums staðar hefur skraut verið endurnýjað, en það er óhemjudýrt og seinlegt og ráðast menn ekki í slíkt nema í einstökum tilvikum.

Víða vanhirða

Sama má segja um marga aðra kirkjugarða landsins, en þar er eyðing náttúruaflanna þó sennilega ekki alveg eins hröð og færri gömul minnismerki eru úti um landið, en þar eru þó flestir hinna stóru útlendu legsteina. En þar kemur þó vanhirðan víðast í staðinn.

Í fáeinum tilvikum hafa gömul járnminnismerki verið löguð. Þjóðminjasafnið hefur látið sjóða saman nokkra brotna járnkrossa á leiðum, en þó án skipulags og nánast sem prufuverkefni til að sjá hvernig megi takast og hver kostnaður sé, svo og ef verða mætti hvatning fyrir aðra til sams konar verka. Safnið hefur enda ekki fé til þessa og það er frekar í annarra verkahring.

Verndun járnminnismerkja

Bautasteinn grennslaðist sérstaklega eftir skoðun þjóðminjavarðar á því hvað gera bæri í sambandi við Suðurgötugarðinn?

Varðveita ætti sem allra mest, og nánast allt af minnismerkjum á leiðum. Undantekningar gætu verið einhverjar þeirra leiðisgirðinga sem fyrr eru nefndar.

Leggja ætti áherslu á að vernda járnminnismerkin, þeim er hættast. Brotnar grindur þarf að sandblása og húða, gera við skemmdir og setja saman, mála síðan með bestu málningu. Svart fer best. Það sem vantar í þarf að steypa eftir þeim pörtum sem til eru og sjóða við.

Brotna járnkrossa á að sjóða saman og sandblása, steypa í parta sem vantar, húða þá á sama hátt og mála.

Hreinsa þarf mosa og skófir af legsteinum. Þetta verður að gera með mestu gát, ekki skrapa með hörðum bursta eða sandblása. Hér þarf að hafa fyrirsögn sérlærðra forvarða.

Skakka legsteina á að rétta og setja þeim góðar undirstöður. Þar sem letur er máð ætti að athuga, hvort hægt er að skýra það á ný, en hér er mikillar aðgátar þörf. Varhugavert er að sandblása á ný gamalt letur í steinana. Vont dæmi er það, hvernig nýlega fór um minnismerki Jóns Arasonar í Skálholti, þar sem gamall og fallega höggvinn steinn var sandblásinn. Greinilega hafa menn þó farið eftir gamla letrinu og skrautverkinu, en steinninn er nú allsendis óþekkjanlegur og má segja að þar hafi verið verr farið en heima setið.

Þingeyrarsmiðja fái verk að vinna

Ljóst er að þau verk sem vinna þarf eru að mörgu leyti sérhæfð og byggja á þekkingu sem er að hverfa. Hvað er að mati þjóðminjavarðar til ráða í þeim efnum?

Ljóst er, að þessar aðgerðir eru dýrar, ekki síst járnsteypa. Hefur mér dottið í hug og komið á framfæri þeirri hugmynd, að einhver járnsteypa sérhæfi sig í slíkum viðgerðum. Talað er nú um að varðveita hina merkilegu járnsmiðju Guðmundar Sigurðssonar á Þingeyri. Þar steypa menn enn járn. Besta varðveisla slíkrar smiðju er að halda henni gangandi og hafa menn þar að starfi. Það væri athugandi að menn þar sérhæfðu sig í viðgerðum járnkrossa og járngrindverka og nýsteypu af svipuðu tagi. Þar vinna menn með mikla reynslu og þekkingu, sem hætt er við að bráðlega glatist ef ekki er endurnýjuð milli kynslóða, þar er útbúnaður til. Járnsmiðjan gæti verið varðveislu- og sýningarstaður og jafnframt þjónað þannig merkilegu verkefni. Það er allt annað að varðveita slíkan stað með starfsemi heldur en að tólin hangi ósnert á vegg og vélar standi hljóðar. Og auðveldara er að réttlæta opinberan stuðning til varðveislu slíkrar smiðju ef þar fer fram starfsemi fyrir þjóðarbúið.

Þjálfa þarf legsteinasmiði að nýju, sennilegast eru þó enn legsteinasmiðir sem kunna og fást jafnvel eitthvað við gamla handverkið. Þeir ættu að vinna að endurnýjun gamalla legsteina og jafnframt höggva nýja, gætu einnig unnið að annarri slíkri listasmíð í stein. Nú á tímum er letur yfirleitt sandblásið í legsteina og mikið af legsteinum og minnismerkjum er innflutt. Gamalt handverk er hvarvetna um lönd tekið upp á ný, kennt á námskeiðum og í sérstökum skólum og reynt að hefja það til vegs, sums staðar tekst það með ágætum. Það hefur mikið menningargildi að varðveita gamalt handverk. Framan af tækniöld setti handverk víðast mjög niður. Það þótti jafnvel vart frambærilegt, enda var hin vélgerða fjöldaframleiðsla ódýr. Þegar stöðluð fjöldaframleiðsla kom til sögu tóku menn henni tveim höndum. Jafnvel þótti stöðluð framleiðsla eftirsótt, þar sem allir hlutir voru nákvæmlega eins.

Fellskirkjugarður í Kollafirði, Strandasýslu.

Setja þarf markmið

En hvernig væri eðlilegast að vinna að framgangi þessara mála og hver ætti forgangsröðun verkefna að vera?

Kirkjugarðastjórnir þurfa að vinna að þessu máli í samráði við fornleifayfirvöld, Þjóðminjasafn og minjaverði. Hafa þarf forverði með í ráðum og njóta leiðsagnar þeirra í öllu sem þörf er.

Kirkjugarðar höfðu á tímabilinu 1988-

1995 rýmri fjárráð en áður, enda hefur hirðing þeirra víða batnað að miklum mun. Vafalaust verður fé til þessara verka að koma á einhvern hátt af skattfé almennings, þótt gegnum sérstaka sjóði sé eða beint úr ríkissjóði með sérgreindum fjárveitingum. Setja þarf markmið að þetta verk sé vel komið af stað fyrir árið 2000, kristnitökuafmælið, þannig að þá verði hægt að kynna ákveðinn árangur.

Brýnast er að taka fyrst fyrir þá garða sem eru á þekktum stöðum. Í Reykjavík er gamli garðurinn við Suðurgötu mesta verkefnið. Nefna má og gamla garðinn við Aðalstræti. Þar eru enn fáein gömul minnismerki, steyptar járnplötur, smækkuð mynd af hinum stóru steinhellum fyrri tíðar, sem væntanlega hafa legið á leiðum. En fáir hafa þó hugmynd um að þar sé hinn fyrsti kirkjugarður Reykjavíkursóknar.

Úti um land þarf að taka mörgum görðum tak. Sérstaklega eru hinar fornu steinhellur víða vandamál. Þeim er mjög hætt nú, enda sumar 200-300 ára gamlar og veðrast ört. Af sumum þeirra er letur að hverfa nú og sumar brotnar. Hinum fáu fornu rúnasteinum frá miðöldum er síður hætta búin af veðrun. En gæta þarf þess að þeir týnist ekki í jörðu, brotni ekki né séu fjarlægðir. Þeir eru eitt hið fáa, sem við eigum af innlendri steinsmíð miðalda.

Hyggja þarf fyrst að görðum á merkum og nafnkenndum kirkjustöðum og þar sem ferðamenn koma hvað mest. Nefna má staði sem Reynivelli, Álftanes og Akra á Mýrum, Staðarstað og Laugabrekku, Sauðafell og Hvamm í Dölum, Mýrar í Dýrafirði, Kirkjuból í Langadal við Djúp og Fell í Kollafirði. Á Þingeyrum var gamli garðurinn sléttaður fyrir áratugum og gömlu minnismerkin dregin saman í hóp og standa nú sem ömurlegur minnisvarði um hinn forna klausturstað. Sunnanlands má nefna Klausturhóla í Grímsnesi.

Bautasteinar ,,brautu nær"

Er ekki rétt að varðveita kirkjugarðana sem mest í þeirri mynd sem þeir eru nú eða koma aðrar varðveisluleiðir til greina?

Sums staðar hafa gamlir og merkir legsteinar verið settir inn í hús, í kirkjur eða safnaðarheimili. Vel fer á að reisa legsteina upp við vegg í forkirkju, einkum þá hinar stóru og elstu, svo sem gert var með stein Páls Stígssonar á Bessastöðum og stein Gottrups lögmanns á Þingeyrum, Stefáns Ólafssonar á Höskuldsstöðum og fornu legsteinana í Skálholti og á Hólum. Þar fara þeir vel sem minnismerki og þetta er í reynd eina ráðið til að varðveita steinana til framtíðar, að hafa þá inni, varða gegn veðri og vindum. En þetta er víða vandi og verður ekki við komið með stóru steinana nema þar sem kirkjur eru af steini og nóg pláss. - Einhverjir setja fyrir sig, að þá sé upphaflegur tilgangur steinsins horfinn, sá að marka legstað viðkomandi. Þetta er þó ekki rétt. Víða eru steinarnir löngu farnir af hinu rétta leiði (nefna má t.d. að leiði Sigurðar Breiðfjörðs er nú úti við götu, en steinninn inni í garðinum). - Legsteinn er einkum til að minna á manninn, ekki endilega að hér hvíli bein hans. Á víkingaöld og fyrri hluta miðalda, og reyndar miklu fyrr, reistu menn erlendis bautasteina, oft rúnasteina, og þá voru þeir settir við alfaraleiðir, þar sem flestir sáu þá, en ekki þar sem sá dauði var greftraður. Þeir voru reistir ,,brautu nær", eins og segir í Hávamálum, nærri vegi og vegfarendur minntust hins dauða. Sá var tilgangurinn. En maðurinn sjálfur var grafinn annars staðar.

Aðgerðir í stað langhunda

Brýnast er nú að kanna ástand ákveðinna garða, en það má ekki taka of langan tíma og ekki kosta allt of mikla peninga. Lítið gagn er í miklum skrifuðum skýrslum sem gleypa alla peningana, aðalatriðið er að ráðast sem fyrst í aðgerðir, vinna verkið. Of mikið er um það að allt fé og þróttur fari í rannsóknarferðir og skrif, minna verði þá eftir til framkvæmda.