Karl Guðjónsson garðyrkjustjóri Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma.                             Nokkur ráð frá Karli Guðjónssyni Oftast er einfaldur frágangur besti frágangurinn á leiðum. Hellulögð leiði eða hleðslur eru ekki varanlegar lausinr, eingar slíkar eru til. Þökulögð leiði með reit fyrir blóm við legstein er oftast besti frágangur leiða með tilliti til hirðingar. Á skuggasvæðum hendtar holtasandur og ef til vill skuggaþolnar fjölærar plöntur. Möl og gróft efni safnar í sig laufi og gróðri og ætti að nota sem minnst. Hafið háan trjágróður á almennum svæðum en ekki við grafreitina sjálfa.

Karl Guðjónsson hefur verið garðyrkjustjóri Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma í 10 ár. Hann lærði fag sitt hjá Einari Þorgeirssyni skrúðgarðyrkjumeistara og hefur stundað garðyrkjustörf frá því 1977 m.a. sem verktaki á Reykjavíkursvæðinu. Hann segir okkur frá því í upphafi samtals á þungbúnum en hlýjum haustdegi, að kirkjugarðar séu ekki aðeins fyrir látna. "Það er mikið líf í görðunum, bæði manna, dýra og plantna"; segir Karl. "Fólk kemur ekki bara til þess að vitja látinna ættingja heldur ganga margir um, sérstaklega eldra fólk, og lesa áletranir á grafsteinum. Svo staldra menn við þegar nafn gamals kunningja eða vinar ber fyrir augu og ylja sér við gamlar minningar. Fólk kemur líka hingað til þess að skoða gróðurinn og njóta friðsældar. Mér finnst líka áberandi að fólk kemur í kirkjugarð þegar erfiðleikar steðja að í lífinu, þar er hægt að finna frið og ró, skoða gróður og hlusta á fuglasöng, sjá ungviði vaxa, bæði plöntur og fugla, og reyna að öðlast frið í sálinni. Sjálfur kom ég stundum í Fossvogsgarðinn áður en ég byrjaði að vinna hér þegar ég var eitthvað dapur í bragði. En nú geri ég það ekki lengur", segir hann og brosir afsakandi. En hver láir honum það? Enda þótt kirkjugarðurinn í Fossvogi sé orðinn mikið augnayndi er sjálfsagt hægt að fá nóg af honum eins og öllu öðru. Huga þarf að vinnuþáttum Það eru fleiri handarverk á bak við hina látnu en flesta grunar eins og fram kemur í upptalningu á ýmsum verkefnum í görðunum. Eitt hundrað fimmtíu og fimm manns voru við sumarstörf í görðum Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma árið 1997. Nú eru aðeins teknir unglingar sem verða sautján ára á árinu eða eldri í þessa vinnu. Reynt er að hafa sumarmannskapinn í lágmarki og kröfur eru gerðar um samviskusemi og alúð í störfum. Ellefu manns vinna allt árið í útivinnu hjá Kirkjugörðunum meðal annars við grafartöku, garðyrkjustörf og verkstjórn. Þar af eru fjórir skrúðgarðyrkjumenn að Karli meðtöldum. Ð En hvernig á þá að skipuleggja kirkjugarða þannig að vinna í þeim gangi sem best fyrir sig? Ð "Það þarf að huga að vinnuþáttunum strax í upphafi. Ekki er hægt að ganga þannig frá leiðum að ekkert þurfi að hugsa meira um þau. Margir láta sér detta í hug að helluleggja leiði eða setja upp einhverskonar hleðslu en allur slíkur frágangur veldur bara vandræðum síðar meir, missígur á alla vegu, og er fyrir þeim tækjum sem notuð eru í dag. Kirkjugarðarnir eiga að vera þannig skipulagðir að það sé hár trjágróður á almennum svæðum til að mynda skjól en grafreitirnir sjálfir séu lausir við hávaxinn trjágróður, líkt og gert hefur verið í Gufunesgarði. Það skapar ákveðna stemningu að girða kirkjugarða með trjám og gróðri, skapar skjól og myndar afmarkaða reiti fyrir fólk til þess að geta verið eitt með sjálfu sér, notið friðar og hlúð að leiðum ættingja sinna án utanaðkomandi áreitis. Það er gaman að hafa mikinn trjágróður en það gerir hirðinguna flóknari og seinlegra að athafna sig með vélar. Þegar fram líða stundir verður mikið myrkur af öllum þessum trjám sem gerir það að verkum að gras og blóm þrífast verr. Sum svæði í Fossvogsgarði eru farin að vera það trjávaxin að birta kemst varla niður á leiði þar sem fólk hefur plantað sumarblómum." Einfalt er best Ð Hvernig á að þínu mati að ganga frá leiði? Ð "Einfaldasta og besta aðferðin við frágang leiða er að þökuleggja og hafa lítinn reit fyrir blóm ef fólk vill það. Blómabeð getur hugsanlega verið ca 60 x 80 cm reitur og er þá fyllt með blómum til að loka jarðveginum, en þannig kemur minna illgresi en ella. Stór moldarflög sem eru með nokkrum blómum á stjá eru lélegur frágangur þar eð opin moldarsvæði safna í sig illgresi og kalla á meiri umhirðu. Þar sem er mikið af stórum trjám eins og t.d. sitkagreni, reynivið og ösp, þar myndast oft mikill skuggi, þar sem hvorki gras né sumarblóm ná almennilega að þrífast. Þar höfum við farið þá leið að setja sand á leiðin, ekki möl eða gróft efni þar sem það safnar í sig laufi, og það er ekki hægt að þrífa það með venjulegum hætti. Sandinn er hinsvegar hægt að hreinsa með arfasköfu og garðhrífu. Hann heldur þar á ofan illa í sér raka og þessvegna á illgresð erfiðara með að spíra í honum. Það sem spírar fær ekki eins mikla rótfestu í sandinum og því er auðveldara að hreinsa." Gróður í skugga Ð Hvaða gróður ráðleggur þú starfsbræðrum þínum að nota á skuggasvæðum? Ð "Þar er ráðlegast að notast við skuggsælan fjölæran gróður, eins og skuggasteinsbrjót, hjartasteinbrjót, burkna og fleiri plöntur. Sumar geta myndað þekju á nokkrum árum rétt eins og grasið gerir og komið þannig að sama gagni, t.d. skuggasteinbrjóturinn og hjartasteinbrjóturinn. Það getur komið ágætlega út að planta nokkrum skuggaþolnum plöntum í grúppur á leiði þar sem er sandur og fá þannig smá líf í hann. Þar fer þá betur að nota tvær til þrjár tegundir en nokkrar plöntur af hverri frekar en að grauta saman mörgum tegundum." Í Gufuneskirkjugarði er gott skipulag þar sem skiptast á skjólbelti og opin svæði. Þar er einnig hugað vel að vinnuþáttum frá upphafi.   Mölin er ekki æskileg Ð Þú ert enginn vinur hvítu malarinnar sem fer svo vel í kringum leiði? Ð "Það er reynslan sem ræður afstöðu okkar í þessu efni. Hvít möl hefur verið vinsæl hjá fólki á leiði. Hún er falleg og hrein þegar hún er ný en þegar frá líður sest lauf, gras og þessháttar á milli steinanna sem ómögulegt er að hreinsa með venjulegum hætti. Skeljasandur er einnig mjög skítsæll og sumt illgresi hefur einstakt dálæti af því að vaxa í honum. Það þarf stöðugt að vera að bæta á skeljasandinn til þess að halda leiðinu hreinu. Frágangur leiða er oft mikið tilfinningamál hjá aðstandendum, og við reynum eftir megni að fara eftir óskum þeirra. En þeim er jafnframt bent á hvað best sé að gera hverju sinni. Sumir eru búnir að gera sér svo ákveðna mynd af því hvernig þeir vilja hafa reitinn að það getur verið erfitt að fá viðkomandi til þess að fallast á að ganga þannig frá honum að sem auðveldast sé fyrir okkur að hirða hann." Aldrei nóg umhirða Ð "Er ekki dálítið um að fólk hirði sjálft um leiði ættingja og vina?" Ð "Venjulega er fólk nokkuð upptekið af leiði hins lánta fyrstu eitt til tvö árin, en svo fækkar ferðum í garðinn smám saman, og hjá mörgum er farið kannski um vor til þess að setja niður blóm og svo aftur um jól. En það er ekki nóg að koma að vorinu og planta blómum, það þarf að hirða um þau yfir sumarið, hreinsa leiðið og jafnvel vökva í þurrkatíð. Við reynum að hreinsa öll leiðin í garðinum, lagfæra þau sem eru í óhirðu og vökva sumarblóm eins og við verður komið. En mér finnst að minnsta kosti að við höfum aldrei undan og aldrei sé nóg gert. Góð ráð um skjólbelti og runna "Það er okkar reynsla", segir Karl Guðjónsson garðyrkjustjóri, "að í stórum skjólbeltum eigi að nota nokkrar tegundur trjáa og runna. Það er aldrei hægt að treysta því fyllilega að ein tegund fari ekki illa vegna snjóa, óvenjulegra aðstæðna í veðurfari eða annarra óviðráðanlegra aðstæðna. Best er hægt að treysta íslenska birkinu og það er oftast uppistaðan í þeim skjólbeltum sem ræktuð eru hérna hjá kirkjugörðunum. Viðja og brekkuvíðir eru heppileg í limgerði, jafnvel alaskavíðir. Gljámispill alparifs og blátoppur henta vel í lægri limgerði, hvort sem þau eru klippt eða óklippt, og þar sem einhver skuggi er á. Víðir er hinsvegar ekki heppilegur í óklippt limgerði. Annaðhvort er að nota hann sem stakstætt tré eða runna, fyllingu inn í skjólbelti, eða í klippt limgerði. Millibil milli trjáa í skjólbeltum er oft um 1-1,5 meter, og er þá gott að hafa annað hvert tré t.d. víðir sem klipptur er niður reglulega, eða einhvern runna sem lokar botninum á beltinu, t.d. alparifs, hélirifs, gljámispil, eða aðra runna sem eru harðgerðir og þola skugga. Talsvert hefur verið plantað á síðari árum af skrautrunnagróðri í almenn svæði t.d. hansarós, sírenum, gljámispli, furu, alparifs, koparreyni og ýmsum fleiri tegundum og er slík tilraunastarfsemi alltaf í gangi." Birki og víðir í skjólbelti Ð "Þú hefur minnst á skjólbelti á almennum svæðum í kirkjugörðum. Hvaða tegundir er best að nota í þau?" Ð "Skjólbelti eru gjarnan höfð úr harðgerðum trjátegundum, oftast er birki uppistaðan, ásamt víðitegundum sem vaxa vel og mynda fljótt skjól fyrir annan gróður og loka tiltölulega fljótt. Einnig er notast við greni, ösp og reynir. Víðir er góður inn á milli í skjólbeltum þar sem hann vex yfirleitt hratt en hann þarf að klippa árlega svo hann kæfi ekki þau tré sem maður vill fá til að verða stærri og lifa áfram. Ýmis runnagróður getur gegnt því hlutverki að loka botninum á trjábeðum til að koma í veg fyrir illgresismyndun í framtíðinni. Það þarf alltaf að vera vakandi fyrir því að í nýstandsett beð kemur mikið af illgresi, en ef hugsað er um að hreinsa og eitra fyrstu árin meðan gróðurinn er að ná rótfestu, þá verður hirðingin seinna meir auðveldari." Ð "Þið eruð í stöðugri baráttu við illgresið. Hvað er til ráða gegn því við skjólbeltagerð?" Ð "Það getur verið ágætt að planta sem botnfyllingu í skjólbelti lágvaxnari gróðri sem er skuggamyndandi, eins og alparifsi, gljámispli, hélurifsi o.fl. tegundum. Með því að planta slíkum gróðri á milli hærri trjánna þá nær illgresi sér ekki á strik. En það þarf samt að hugsa vel um að halda slíkum beðum nægilega illgresishreinum fyrstu árin, meðan runnagróðurinn er að ná sér á strik. Það skilar sér í minna illgresi síðar meir. Hjá kirkjugörðunum setjum við alltaf holtasand á ný trjábeð, og við erum nýbyrjaðir að nota aðeins trjákurl í sama tilgangi. Sandlagið þarf að vera ca 10 cm þykkt." Ð "Fylgið þið ákveðnum formúlum í skjólbeltagerðinni?" Ð "Það er ekki til nein formúla og menn eru alltaf að prófa eitthvað nýtt. Enda þótt ræktunarsaga trjágróðurs á Íslandi sé stutt hjálpar reynslan manni þó alltaf eitthvað. Svo er það misjafnt eftir svæðum á landinu hvað hentar og það borgar sig að spyrja Skógrækt ríkisins ráða um það hvað hentar við mismunandi loftslag og aðstæður. Í Kirkjugörðum á Reykjavíkursvæðinu má finna flestar tegundir af runnum og trjám sem ræktaðar eru í görðum höfuðborgarinnar." Nauðsynlegt er að geta komið vinnuvélum og öðrum tækjum að við umhirðu garða. Erfitt að komast hjá eiturefnum Ð "Ég hef heyrt að þú sért ekkert sérlega hrifinn af notkun eiturefna við garðræktina?" Ð "Maður er alltaf að spyrja sjálfan sig þeirrar spurningar hvernig við getum notað sem minnst af eitri, sérstaklega Casaron sem situr lengi í jarðveginum. Þetta er samviskuspurning sem sífellt er að koma upp í höfðinu á mér, en án eitursins væri ekki hægt að halda görðunum eins hreinum af illgresi eins og þó hefur tekist. En maður spyr sig hvaða áhrif eiturnotkun hafi á annað líf í garðinum, skordýralíf, fuglalíf og þar fram eftir götum. Hefur það einhver óæskileg áhrif á þann gróður sem ekki deyr af völdum þess? Veldur það vaxtartregðu eða lélegum rótarvexti eða einhverjum þessháttar fylgikvillum hjá einhverjum tegundum?" Á þessum vangaveltum sem flókið er að fá botn í ljúkum við samtalinu og göngum út í Fossvogsgarð sem ber merki um góða umhirðu og ótöluleg handtök Karls Guðjónssonar og manna hans. Þegar við kveðjumst finnur tíðindamaður að handtak ræktunarmannsins er þétt og traust.

 

Víða í eldri hlutum garða er þéttur trjágróður sem varpar stórum skuggum og upphlaðið eða steypt er íí kringum leiði.

Efni sem vinna á illgresi Við umhirðu garðanna er notað talsvert af illgresiseyðandi efnum, Casaron og Roundup. Einnig er notað Herbamix til að drepa blómstrandi illgresi úr grasflötum, fífla, sóleyjar og þessháttar. "Casaronið er sett á snemma vors áður en illgresið byrjar að spíra", segir Karl Guðjónsson. "Það er eingöngu notað í trjábeð sem eru orðin tveggja ára og eldri, og í götur og stíga. Það er mjög virkt efni til að halda burtu illgresinu ef það er sett tímanlega á vorinu. Það helst í jarðveginum allt sumarið. Umbúðirnar segja að það dugi í tvö ár en mín reynsla er að það dugi aðeins í eitt ár. Hugsanlegt er að það sé meiri útskolun hjá okkur hér á Íslandi heldur en út í Evrópu þar sem casaronið er framleitt. En menn þurfa að hafa grunnþekkingu á gróðri til þess að nota casaron þar sem að nokkrar tegundir þola ekki að fá efnið að rótum sér. Roundupið er svo notað á illgresi þegar það er í fullum vexti yfir sumartímann. Það virkar í gegnum blöð plantnanna. Það eyðist fljótt úr jarðveginum. Herbamix er hormónalyf sem veldur ofvexti í tvíkímblaða jurtum, þ.e. í flestum blómplöntum, þannig að þær springa og deyja. Herbamix þarf að nota í hlýju, þurru og góðu veðri til að virka vel."