Danskir kirkjugarðar

Eignarhald
Langflestar kirkjur og kirkjugarðar eru í eigu dönsku þjóðkirkjunnar, sem jafnframt sér um reksturinn. Önnur trúfélög eiga einnig sín bænahús, en aðeins kaþólska kirkjan og samkunduhús gyðinga eiga eigin grafreiti, sem jafnan eru aðskildir frá sjálfum byggingunum. Múslimar hafa árum saman reynt að eignast eigin grafreiti, en enn sem komið er eru þeim aðeins tileinkuð afmörkuð svæði innan grafreita fáeinna sveitarfélaga auk Rislev kirkjugarðs í Hvidovre nálægt Kaupmannahöfn. Í stærri borgum sjá bæjarfélögin um greftranir. Þetta þýðir einungis að rekstrarkostnaður ásamt beinum framkvæmdum er á ábyrgð bæjarfélagsins. Þessir grafreitir eru lagalega jafnir kirkjugörðum Þjóðkirkjunnar, með þeim undantekningum sem nauðsynlegar eru í hverju tilviki. Löggjöf varðandi danska kirkjugarða er samin út frá forsendum lítilla sókna, þ.e. kirkjugarða sem eru staðsettir við kirkjurnar. Sóknarnefndin er ábyrg fyrir kirkjugarðinum ásamt öðru sem kirkjuna varðar. Reglur um hvað má og hvað má ekki í kirkjugarði eru mjög bindandi, en jafnframt sveigjanlegar. Mikilvægustu lögin eru „Lög um greftranir" og „Lög um líkbrennslu" frá 1975, ásamt „Lögum um sóknarnefndir" og „Lögum um fjárhag Þjóðkirkjunnar" með breytingum, annars vegar frá 22. maí 1996 og hins vegar 10. júní 1997. Þessi mál heyra undir kirkjumálaráðuneytið, en það hefur í sífellt ríkara mæli deilt út verkefnum og formlegum tilskipunum til biskups og amtmanns, sem síðan hafa útdeilt sumum þessara verkefna til prófastsembættanna. Sóknarnefndir koma svo þar fyrir neðan. Þær skipa kirkjugarðsnefnd, eða jafnvel kirkjugarðsstjórn í stærri rekstrardeildum. Það gefur auga leið að þar sem sveitarfélögin sjá um greftranir eru það sveitarstjórnir, eða borgarstjórnin í Kaupmannahöfn, sem fara með fjárhagslegt vald, en hér eru þó kirkjulögin ávallt til grundvallar.

Skipulag
Í lítilli sókn er það grafarinn sem sér um dagleg störf í kirkjugarðinum, ef til vill með hjálp eins eða fleiri aðstoðarmanna. Þeir taka grafir fyrir útfarir og greftrun duftkera, ganga frá og viðhalda leiðum, gróðursetja sumarblóm og skreyta þau með greni á jólunum. Ennfremur hugsa þeir um limgerði, girðingar og annan gróður auk gangstíga og gatna. Nú til dags eru grafir oftast teknar með vélskóflu, venjulega af verktaka, sem ekur milli kirkjugarða. Kirkjuvörðurinn sér um skráningar og kort af kirkjugarðinum, en kirkjugarðsnefndin útbýr fjárhagsáætlun fyrir kirkjugarðinn. Sóknarnefnd þarf að samþykkja fjárhagsáætlunina sem síðan er send til prófastsembættisins sem samhæfir fjárhagsáætlanir fyrir allar sóknir sveitarfélagsins. Kirkjuskattur er reiknaður út frá þessari heildarfjárhagsáætlun, og er innheimtur af öllum meðlimum þjóðkirkjunnar í sveitarfélaginu. Þessi kirkjuskattur er á bilinu 0,6 og 1,8% af skattskyldum tekjum. Upphæðin rennur ekki öll til kirkjugarðanna, heldur til reksturs kirknanna almennt sem felur í sér launagreiðslur (fyrir utan laun presta, sem eru opinberir starfsmenn), almennan rekstrarkostnað, hugsanleg kaup á nýjum munum og þess háttar.

Fjármögnun
Auk eiginlegs kostnaðar við kirkjur, safnaðarheimili, kirkjugarða, bálstofur o.s.frv., fer ákveðinn hluti kirkjuskatts hvers sveitarfélags í hinn svonefnda „sveitakirkjuskatt". Hann fer m.a. í að greiða 60% af launum presta, styrki til menntamála og í jöfnunarsjóð, sem notaður er til að lækka kirkjuskatt í sveitarfélögum þar sem eru margar kirkjur miðað við íbúa.

Tekjur
Kirkjugarðarnir hafa að sjálfsögðu aðrar tekjur en kirkjuskattinn. Sóknarnefndum er falið að útbúa verðskrá yfir mismunandi þjónustu eins og til dæmis leigu eða endurnýjun leiða, töku grafa, hreinsun leiða eða jólaskreytingu. Prófastsembættið þarf að samþykkja verðskrá sem á að tryggja að verð séu þau sömu hjá öllum kirkjugörðum á skattsvæði sveitarfélagsins. Skrifstofa kirkjugarðsins sér um gerð ársreikninga fyrir stærri rekstrareiningar en kirkjugjaldkerinn í minni sóknum. Þar sem sveitarfélögin sjá um kirkjugarðsrekstur eru reikningarnir hluti af heildarreikningum sveitarfélagsins. Reikningar þjóðkirkjunnar eru bornir undir endurskoðanda prófastsdæmisins, sem er ráðinn af biskupi og amtmanni til nokkurra ára í senn.

Bálstofur
Í Danmörku eru nú 33 bálstofur, þar af er þriðjungur rekinn af sveitarstjórnum og tveir þriðju hlutar af kirkjum. Hlutfall þeirra sem velja bálför er 71%, en er mjög mismunandi eftir landshlutum. Í stóru borgunum velja 80-92% bálför, en mun færri í sveitum, sér í lagi í mið- og vesturhluta Jótlands. Í fáeinum vesturjóskum sóknum þykir líkbrennsla ennþá óvenjuleg. Verð fyrir bálför er mjög mismunandi milli staða. Í nokkrum sveitarfélögum er þessi þjónusta veitt endurgjaldslaust fyrir meðlimi þjóðkirkjunnar, annars staðar eru teknar allt að 2.000 danskar krónur fyrir bálför þeirra sem ekki tilheyrðu þjóðkirkjunni. Bálstofur sveitarfélaganna gera ekki upp á milli meðlima þjóðkirkjunnar og annarra. Þar er aðeins tekið tillit til þess hvort viðkomandi var búsettur í sveitarfélaginu eða ekki.

Útlit kirkjugarðsins
Danskir kirkjugarðar eru í örri þróun og hafa verið í mörg ár. Upphaflega voru kirkjugarðarnir á kafi í grasi, en í upphafi 19. aldar var bannað að jarðsetja inni í kirkjunum og þá varð „fína fólkið" (broddborgarar, aðalsmenn, en þó fyrst og fremst prestar) að hvíla úti í kirkjugörðunum. Upp úr þessu varð fjölskyldugrafreiturinn til, en glæstasta dæmið um þá er í Assistentskirkjugarðinum í Kaupmannahöfn: Stór leiði, miklir minnisvarðar (með löngum lofsyrðum um hinn látna) og jafnvel rimlar til að verja svæðið fyrir óboðnum gestum. Smám saman tók borgarastéttin að fylgja þessari tísku og fór að reisa hliðstæð leiði, en minni í sniðum og jafnframt úr ódýrari efnum. Legsteinarnir voru minni og í stað rimla úr járni kom limgerði, oftast úr lífviði. Á sjálfu leiðinu voru gróðursettar rósir og síðar litlar sígrænar plöntur. Í seinni tíð var farið að gróðursetja sumarblóm á leiðunum og skreyta þau með greni á jólum.

Líkbrennsla
Líkbrennsla eða bálför var tekin upp í Danmörku samkvæmt lögum frá árinu 1892, en náði fyrst almennum vinsældum á sjötta og sjöunda áratugnum. Þetta hafði í för með sér miklar breytingar, fyrst og fremst á kirkjugörðum í bæjum, en síðar einnig á litlum sveitakirkjugörðum. Upphaflega lögðu talsmenn þessarar tegundar útfarar mesta áherslu á að hún væri hreinlegri, en að lokum var það plássið sem aðferðin sparaði sem tryggði henni útbreiðslu. Kaupmannahafnarborg jafn sem Danska bálstofufélagið höfðu hag af að gera bálfarir og frágang duftkera, eða almennings öskugrafir, eins ódýrar og kostur var. Land sparaðist undir nýja kirkjugarða um leið og bálfarir urðu algengar, sérstaklega meðal þeirra sem lítið höfðu handa á milli. Að lokum varð þessi aðferð algengust, fyrst í Kaupmannahöfn, en seinna víða annars staðar í landinu. Þetta varð til þess að gamlir fjölskyldugrafreitir voru aflagðir hraðar en nýir urðu til. Afleiðing þessarar þróunar sést berlega á kirkjugörðum danskra borga í dag, sem oft virðast tómir. Ef til vill hefði  mátt komast hjá þessum miklu breytingum á útfaravenjum, ekki með því að stöðva líkbrennslu, heldur með því að forðast almenningsgrafir, eða forðast að gera þær svo miklu ódýrari en aðrar tegundir útfara. Rétt væri að menn íhuguðu þetta atriði í öðrum löndum, þar sem verið er að taka upp líkbrennslu.