 Björn TH, Björnsson |
Björn TH. Björnssson |
| Tvær meginógnir hafa dunið á íbúum Vestmannaeyja hinar síðari aldir, morðæði og mannrán hinna algeirsku sjóreyfara sumarið 1627 og síðan eldsumbrotin miklu í janúar 1973. Nú hefur sá merkilegi atburður gerzt, að alls óvænt er komið fram í dagsljósið fagurt mannaverk sem tengir þessa tvo ógnaratburði saman á snilldarlegan hátt: | |
| Þegar verið var að hreinsa gosöskuna af kirkjugarðinum í Eyjum, hvað liggur þá í skúffu vélskóflunnar nema fagur legsteinn séra Ólafs Egilssonar, þess manns sem rænt var og herleiddur ásamt allri fjölskyldu sinni og allra manna gleggst hefur ritað um þessa atburði alla í Reisubók sinni og sem að lokum lagði á sig þá erfiðu ferð til Kaupmannahafnar til þess að fá landa sína keypta úr ánauðinni og náði loks sjálfur heim til Íslands tíu árum eftir ránið. Undan svartri gosöskunni kemur í ljós fagurt legmark þessa mæta og margreynda kennimanns. Þannig tengjast þessir tveir ógnaratburðir í sögu Vestmannaeyja saman í fundi þessa steins. Legsteinninn er bogadreginn ofan, en nokkuð hefur brotnað af boganum hægra megin, ekki samt til stórra lýta. Steinninn er tvístrikaður á báðum jöðrum, og milli strikanna er fínlegur laufabekkur. Eins eru lauf yfir miðjum leturfletinum, en á hringskildi milli þeirra er sambundið fangamark Krists, IHS. | |
| Þá eru öll
fjögur tákn guðspjallamannanna mjög haglega höggvin: Að ofan til vinstri er örn
Jóhannesar með útbreidda vængi, til hægri vængjað naut Lúkasar. Að neðan, og
einnig í hringfleti, er engill eða vængjaður maður Matteusar til vinstri, en
vængjað ljón Markúsar til hægri. Letrið á steininum er af ætt gotneskrar
fraktúru, en víða nokkuð einfaldað í átt latínuleturs, og svo sem í fornum
handritum okkar eru þar, til sparnaðar á plássi, notaðar orðstyttingar eða
„bönd". Áletrunin á steininum er þessi: „Lykamans Hvyldarstaður þess sæla kennemanns séra Olafs Eigels sonar. Hver i Gude sætlega sofnaði á 77 áre syns alldurs Anno Christi 1639, 1. Marti." Síðan kemur, og nokkuð að fastri venju, biblíutilvitnun: „Sáler riettlátra eru í hendi drottens og eyngin pyna snertir þær." Undir þeim orðum, en með miklu smærra stafirnir SAP og merkja Sapientiæ Liber, Spekinnar bók, þaðan sem tilvitnunin er tekin. (Speki Salómons, 3,1.) En hvar og að hvers undirlagi var steinn þessi höggvinn og lagður á legstað séra Ólafs? Þau Ólafur og Ásta Þorsteinsdóttir, síðari kona hans, áttu saman dóttur, Helgu að nafni. Hún giftist Finni Guðmundssyni í Snjallsteinshöfða á Landi. Þegar Ásta móðir hennar var leyst úr ánauðinni og kom heim til Íslands árið 1637 fór hún til dóttur sinnar og dó þar í hárri elli. Snjallsteinshöfði var áður fyrr kirkjustaður, og enn var þar grafreitur löngu eftir að kirkjan var lögð af. Í þeim garði var Ásta jörðuð og á gröf hennar lagður legsteinn með langri áletrun (Hannes Þorsteinsson: Ævir lærðra manna). |
 Legsteinn séra Ólafs Egilssonar. Ljósmynd Sigurgeir Jónasson |
| Ólafur
Egilsson lézt úti í Vestmannaeyjum tveim árum eftir lausn konu sinnar og hefur verið
jarðaður við hina endurbyggðu Landakirkju sem reist var á árunum um og eftir 1631 á
sama stað og sú kirkja stóð sem Tyrkir brenndu. Hefur hún því staðið innan gamla kirkjugarðsins. Af þessum sökum er engan veg fyrir það að synja, að Helga, dóttir séra Ólafs, eða þau hjón, sem höfðu látið höggva svo veglegan stein yfir móður hennar, hafi í því efni ekki gert verr við föður hennar og látið hagan mann í Landsveit eða Holtum höggva stein þennan og flytja út í Eyjar. Ekki var heldur langt að efninu að leita, þar sem er hin mikla legsteinanáma í Akbrautarholti. Ekki var öll vitneskja um steininn yfir séra Ólaf né stað hans þá glötuð úti í Eyjum. Þegar Matthías Þórðarson forn-minjavörður var í rannsóknarferð í Vestmannaeyjum árið 1912 naut hann upplýsinga margra gagnkunnugra og fróðra eyjamanna, og ekki sízt Sigurðar Sigurfinnssonar hreppstjóra. Á næsta ári, 1913, birtir Matthías ýmsan fróðleik úr ferð sinni til Eyja (Árbók Hins íslenzka Fornleifafélags, 1913), og segir þar m.a. (bls. 63): „Næsta kirkja eftir brunann (þ.e. kirkjubrennu Tyrkja) hefur verið byggð þar sem enn er kirkjugarðurinn, í honum, að því er ráðið verður af legsteini þar yfir síra Ólaf Egilsson." Á þeim stað stóð og næsta kirkjan, þar til núverandi steinkirkja var byggð, eitt elzta steinhús á landinu og fyrsta kirkjan sem reist var utan kirkjugarðs á Íslandi. Innan veggja hennar, sem ber þó enn hið fornhelga nafn, á legsteinn séra Ólafs Egilssonar heima og hvergi annarstaðar. Björn Th. Björnsson |
|